<?xml version="1.0" encoding="utf8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/tipitaka-latn.xsl"?>
<TEI xml:lang="pi-Latn">
<teiHeader></teiHeader>
<text>
<front></front>
<body>

<p rend="chapter">5. Pañcamavaggo</p>

<p rend="subhead">1. Vimuttikathāvaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="418"><hi rend="paranum">418</hi><hi rend="dot">.</hi> Idāni <pb ed="P" n="0.0080" /> vimuttikathā nāma hoti. Tattha vipassanā, maggo, phalaṃ, paccavekkhaṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ vimuttiñāṇanti nāmaṃ. Tesu vipassanāñāṇaṃ niccanimittādīhi vimuttattā, tadaṅgavimuttibhāvena vā vimuttattā vimuttiñāṇaṃ. Maggo <pb ed="M" n="0.0184" /> samucchedavimutti, phalaṃ paṭippassaddhivimutti, paccavekkhaṇañāṇaṃ pana vimuttiṃ jānātīti <hi rend="bold">vimuttiñāṇaṃ</hi>. Evaṃ catubbidhe vimuttiñāṇe nippariyāyena phalañāṇameva vimutti. Sesāni ‘‘vimuttānī’’ti vā ‘‘avimuttānī’’ti vā na vattabbāni. Tasmā ‘‘idaṃ nāma vimuttiñāṇaṃ vimutta’’nti avatvā aviseseneva ‘‘vimuttiñāṇaṃ vimutta’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā paravādissa. Puna <hi rend="bold">yaṃkiñcī</hi>ti puṭṭho paccavekkhaṇādīni sandhāya paṭikkhipati. <hi rend="bold">Paṭipannassā</hi>ti puṭṭho maggañāṇassa anāsavataṃ sandhāya paṭijānāti. Yasmā pana taṃ sotāpannassa phale ṭhitassa ñāṇaṃ na hoti, tasmā vimuttaṃ nāma na hotīti codanatthaṃ puna sakavādī <hi rend="bold">sotāpannassā</hi>tiādimāha. Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo.</p>

<p rend="centre">Vimuttikathāvaṇṇanā.</p>

<p rend="subhead">2. Asekhañāṇakathāvaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="421"><hi rend="paranum">421</hi><hi rend="dot">.</hi> Idāni <pb ed="V" n="0.0180" /> asekhakathā nāma hoti. Tattha yasmā ānandattherādayo sekhā ‘‘uḷāro bhagavā’’tiādinā nayena asekhe jānanti, tasmā <pb ed="P" n="0.0081" /> ‘‘sekhassa asekhañāṇaṃ atthī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <hi rend="bold">Jānāti passatī</hi>ti idaṃ attanā adhigatassa jānanavasena vuttaṃ. <hi rend="bold">Gotrabhuno</hi>tiādi heṭṭhimāya bhūmiyaṃ ṭhitassa uparūpariñāṇassa abhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. <hi rend="bold">Nanu āyasmā ānando sekho ‘‘uḷāro bhagavā’’ti jānātī</hi>ti paravādī asekhe bhagavati pavattattā taṃ asekhañāṇanti icchati, na panetaṃ asekhaṃ. Tasmā evaṃ patiṭṭhāpitāpi laddhi appatiṭṭhāpitāva hotīti.</p>

<p rend="centre">Asekhañāṇakathāvaṇṇanā.</p>

<p rend="subhead">3. Viparītakathāvaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="424"><hi rend="paranum">424</hi><hi rend="dot">.</hi> Idāni viparītakathā nāma hoti. Tattha ‘‘yvāyaṃ pathavīkasiṇe pathavīsaññī samāpajjati, tassa taṃ ñāṇaṃ viparītañāṇa’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi <pb ed="M" n="0.0185" /> andhakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Pathaviṃ nissāya uppannanimittañhi na pathavīyeva, tatra cāyaṃ pathavīsaññī. Tasmā viparītañāṇanti ayametassa adhippāyo. Tato sakavādī ‘‘lakkhaṇapathavīpi sasambhārapathavīpi nimittapathavīpi pathavīdevatāpi sabbā pathavīyeva, tāsu pathavīti ñāṇaṃ viparītaṃ na hoti. Anicce niccantiādivipariyeso pana viparītañāṇaṃ nāma. Kiṃ te idaṃ etesu aññatara’’nti codetuṃ <hi rend="bold">anicce nicca</hi>ntiādimāha. Itaro vipallāsalakkhaṇābhāvaṃ sandhāya paṭikkhipati, pathavīnimittaṃ sandhāya paṭijānāti.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Kusala</hi>nti sekkhaputhujjanānaṃ ñāṇaṃ sandhāya vuttaṃ. <hi rend="bold">Atthi arahato</hi>ti pañhesupi vipallāsalakkhaṇābhāvena paṭikkhipati. Pathavīnimittaṃ sandhāya paṭijānāti. <hi rend="bold">Sabbeva pathavī</hi>ti sabbaṃ taṃ pathavīkasiṇaṃ lakkhaṇapathavīyeva <pb ed="P" n="0.0082" /> hotīti pucchati. Sakavādī tathā abhāvato paṭikkhipati. <hi rend="bold">Nanu pathavī atthi, atthi ca koci pathaviṃ pathavito samāpajjatī</hi>ti pucchā sakavādissa <pb ed="V" n="0.0181" />. Tassattho – nanu nimittapathavī atthi, atthi ca koci taṃ pathaviṃ pathavitoyeva samāpajjati, na āpato vā tejato vāti. <hi rend="bold">Pathavī atthī</hi>tiādi ‘‘yadi yaṃ yathā atthi, taṃ tathā samāpajjantassa ñāṇaṃ viparītaṃ hoti, nibbānaṃ atthi, tampi samāpajjantassa sabbavipariyesasamugghātanaṃ maggañāṇampi te viparītaṃ hotū’’ti dassanatthaṃ vuttanti.</p>

<p rend="centre">Viparītakathāvaṇṇanā.</p>

<p rend="subhead">4. Niyāmakathāvaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="428-431"><hi rend="paranum">428-431</hi><hi rend="dot">.</hi> Idāni niyāmakathā nāma hoti. Tattha yo puggalo sammattaniyāmaṃ okkamissati, taṃ ‘‘bhabbo esa dhammaṃ abhisametu’’nti yasmā bhagavā jānāti, tasmā ‘‘aniyatassa puthujjanasseva sato puggalassa niyāmagamanāya ñāṇaṃ atthī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya <hi rend="bold">aniyatassā</hi>ti pucchā sakavādissa. Tattha <hi rend="bold">niyāmagamanāyā</hi>ti niyāmo vuccati maggo, maggagamanāya maggokkamanāyāti attho. Yaṃ panassa ñāṇaṃ disvā bhagavā ‘‘bhabbo aya’’nti jānāti, taṃ sandhāya paṭiññā paravādissa.</p>

<p rend="bodytext">Athassa <pb ed="M" n="0.0186" /> sakavādī ayuttavāditaṃ dīpetuṃ <hi rend="bold">niyatassā</hi>ti viparītānuyogamāha. Tattha paṭhamapañhe maggena niyatassa aniyāmagamanāya ñāṇaṃ nāma natthīti paṭikkhipati. Dutiye natthibhāvena paṭijānāti. Tatiye aniyatassa natthīti puṭṭhattā laddhivirodhena paṭikkhipati. Puna paṭhamapañhameva catutthaṃ katvā niyatassa niyāmagamanādivasena tayo pañhā katā. Tesu paṭhame yasmā ādimaggena niyatassa puna tadatthāya ñāṇaṃ natthi, tasmā paṭikkhipati. Dutiye <pb ed="P" n="0.0083" /> natthibhāveneva paṭijānāti. Tatiye laddhivirodheneva paṭikkhipati. Puna paṭhamapañhaṃ aṭṭhamaṃ katvā aniyatassa aniyāmagamanādivasena tayo pañhā katā. Tesaṃ attho vuttanayeneva veditabbo. Puna paṭhamapañhameva dvādasamaṃ katvā taṃmūlakā <hi rend="bold">atthi niyāmo</hi>tiādayo pañhā katā. Tattha yasmā niyāmagamanāya ñāṇaṃ nāma maggañāṇameva hoti, tasmā taṃ sandhāya <hi rend="bold">atthi niyāmo</hi>ti vuttaṃ. Itaro pana niyāmoti vutte paṭikkhipati, ñāṇanti vutte paṭijānāti. <hi rend="bold">Satipaṭṭhānā</hi>dīsupi <pb ed="V" n="0.0182" /> eseva nayo. Paccanīkaṃ uttānatthameva. <hi rend="bold">Gotrabhuno</hi>tiādi yena yaṃ appattaṃ, tassa taṃ natthīti dassanatthaṃ vuttaṃ. <hi rend="bold">Bhagavā jānātī</hi>ti attano ñāṇabalena jānāti, na tassa niyāmagamanañāṇasabbhāvato. Tasmā iminā kāraṇena patiṭṭhitāpissa laddhi appatiṭṭhitāyevāti.</p>

<p rend="centre">Niyāmakathāvaṇṇanā.</p>

<p rend="subhead">5. Paṭisambhidākathāvaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="432-433"><hi rend="paranum">432-433</hi><hi rend="dot">.</hi> Idāni paṭisambhidākathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘yaṃkiñci ariyānaṃ ñāṇaṃ, sabbaṃ lokuttaramevā’’ti gahetvā ‘‘sabbaṃ ñāṇaṃ paṭisambhidā’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <hi rend="bold">Sammutiñāṇa</hi>pañhesu pathavīkasiṇasammutiyaṃ samāpattiñāṇaṃ sandhāya paṭikkhipati, niruttiñāṇaṃ sandhāya paṭijānāti. Ye keci sammutinti pañhe puthujjane sandhāya paṭikkhipati. Cetopariyāyapañhesu puthujjanassa ñāṇaṃ sandhāya paṭikkhipati, ariyassa ñāṇaṃ sandhāya paṭijānāti. <hi rend="bold">Sabbā paññā</hi>tipañhesu kasiṇasamāpattipañhaṃ sandhāya paṭikkhipati, lokuttaraṃ sandhāya paṭijānāti. <hi rend="bold">Pathavīkasiṇasamāpatti</hi>ntiādi ‘‘yā etesu ettakesu ṭhānesu paññā, kiṃ sabbā sā paṭisambhidā’’ti pucchanatthaṃ vuttaṃ. <hi rend="bold">Tena</hi><pb ed="M" n="0.0187" /><hi rend="bold">hi sabbaṃ ñāṇa</hi>nti yasmā sabbā lokuttarapaññā paṭisambhidā <pb ed="P" n="0.0084" />, tasmā sabbanti vacanaṃ sāmaññaphalena saddhiṃ patiṭṭhāpetīti.</p>

<p rend="centre">Paṭisambhidākathāvaṇṇanā.</p>

<p rend="subhead">6. Sammutiñāṇakathāvaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="434-435"><hi rend="paranum">434-435</hi><hi rend="dot">.</hi> Idāni sammutiñāṇakathā nāma hoti. Tattha sammutisaccaṃ paramatthasaccanti dve <pb ed="V" n="0.0183" /> saccāni. Ye pana evaṃ vibhāgaṃ akatvā saccanti vacanasāmaññena sammutiñāṇampi ‘‘saccārammaṇamevā’’ti vadanti, seyyathāpi andhakā; te ayuttavādinoti tesaṃ vādavisodhanatthaṃ ayaṃ kathā āraddhā. Tattha <hi rend="bold">na vattabba</hi>nti pucchā paravādissa, paramatthasaccaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. <hi rend="bold">Sammutisaccamhī</hi>ti sammutiṃ anupaviṭṭhe saccamhi. Paccatte vā bhummavacanaṃ, sammutisaccanti attho. <hi rend="bold">Sammutiñāṇaṃ saccārammaṇaññevā</hi>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tato naṃ ‘‘yadi taṃ avisesena saccārammaṇaññeva, tena ñāṇena dukkhapariññādīni kareyyā’’ti codetuṃ <hi rend="bold">tena ñāṇenā</hi>tiādimāha.</p>

<p rend="centre">Sammutiñāṇakathāvaṇṇanā.</p>

<p rend="subhead">7. Cittārammaṇakathāvaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="436-438"><hi rend="paranum">436-438</hi><hi rend="dot">.</hi> Idāni cittārammaṇakathā nāma hoti. Tattha cetopariyāye ñāṇanti vacanamattameva gahetvā ‘‘taṃ ñāṇaṃ cittārammaṇamevā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Athassa ‘‘yo sarāgādivasena cittaṃ jānāti, tassa rāgādayopi ārammaṇā honti, tasmā na vattabbaṃ taṃ cittārammaṇaññevā’’ti codanatthaṃ <hi rend="bold">nanu atthi kocī</hi>tiādi āraddhaṃ. <hi rend="bold">Phassārammaṇe</hi>ti <pb ed="P" n="0.0085" /> phassasaṅkhāte ārammaṇe. <hi rend="bold">Vedanārammaṇe</hi>tiādīsupi eseva nayo. Puna <hi rend="bold">phassārammaṇe ñāṇaṃ na vattabba</hi>nti puṭṭho phassassa phusanalakkhaṇaṃ <pb ed="M" n="0.0188" /> manasikaroto phassovārammaṇaṃ hotīti paṭijānāti. <hi rend="bold">Kiṃ panetaṃ phassapariyāye ñāṇa</hi>nti puṭṭho pana tādisassa suttapadassa abhāvā paṭikkhipati. Vedanādīsupi eseva nayo. Idāni yaṃ nissāya laddhi, tadeva dassetvā laddhiṃ patiṭṭhāpetuṃ <hi rend="bold">nanu cetopariyāye ñāṇa</hi>ntiādimāha. Sā panesā vacanamattābhinivesena patiṭṭhāpitāpi appatiṭṭhāpitāva hotīti.</p>

<p rend="centre">Cittārammaṇakathāvaṇṇanā.</p>

<p rend="subhead">8. Anāgatañāṇakathāvaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="439-440"><hi rend="paranum">439-440</hi><hi rend="dot">.</hi> Idāni <pb ed="V" n="0.0184" /> anāgatañāṇakathā nāma hoti. Tattha anāgataṃ nāma antarampi atthi, anantarampi. Tesu anantare ekanteneva ñāṇaṃ natthi. Yathā ca anantare, tathā ekavīthiekajavanapariyāpannepi. Tattha ye sabbasmimpi anāgate ñāṇaṃ icchanti, seyyathāpi andhakā; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yaṃ te anāgate ñāṇaṃ, kiṃ tena anantaraṃ anāgataṃ mūlādivasena jānātī’’ti codetuṃ <hi rend="bold">anāgataṃ mūlato</hi>tiādimāha. Tattha <hi rend="bold">mūlato</hi>tiādīni sabbāni kāraṇavevacanāneva. Kāraṇañhi yaṃ attano phalaṃ karoti, taṃ tattha mūlayati patiṭṭhātīti <hi rend="bold">mūlaṃ</hi>. Tato ca taṃ hinoti pavattayatīti <hi rend="bold">hetu</hi>. Tadeva taṃ nideti ‘‘handa naṃ gaṇhathā’’ti. Niyyāteti viyāti <hi rend="bold">nidānaṃ</hi>. Tato taṃ sambhavatīti <hi rend="bold">sambhavo</hi>. Pabhavatīti <hi rend="bold">pabhavo</hi>. Tattha ca taṃ samuṭṭhāti, taṃ vā naṃ samuṭṭhāpetīti <hi rend="bold">samuṭṭhānaṃ</hi>. Tadeva naṃ āharatīti <hi rend="bold">āhāro</hi>. Tañcassa apariccajitabbaṭṭhena <hi rend="bold">ārammaṇaṃ</hi>. Tadeva cetaṃ paṭicca etīti <hi rend="bold">paccayo</hi>. Tato naṃ samudetīti <hi rend="bold">samudayo</hi>ti vuccati. Yasmā <pb ed="P" n="0.0086" /> pana anantaraṃ cittaṃ etehākārehi na sakkā jānituṃ, tasmā <hi rend="bold">na heva</hi>nti paṭikkhipati. <hi rend="bold">Anāgataṃ hetupaccayata</hi>nti yā anantarānāgate citte hetupaccayatā, taṃ jānāti. Ye tattha dhammā hetupaccayā honti, te jānātīti attho. Sesapadesupi eseva nayo. <hi rend="bold">Gotrabhuno</hi>tiādi yasmiṃ anāgate ñāṇaṃ na uppajjati, taṃ sarūpato dassetuṃ vuttaṃ. <hi rend="bold">Pāṭaliputtassā</hi>ti <pb ed="M" n="0.0189" /> suttaṃ yasmiṃ anāgate ñāṇaṃ uppajjati, taṃ dassetuṃ āhaṭaṃ. Yasmā panetaṃ na sabbasmiṃ anāgate ñāṇassa sādhakaṃ; tasmā anāhaṭamevāti.</p>

<p rend="centre">Anāgatañāṇakathāvaṇṇanā.</p>

<p rend="subhead">9. Paṭuppannañāṇakathāvaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="441-442"><hi rend="paranum">441-442</hi><hi rend="dot">.</hi> Idāni paṭuppannañāṇakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘sabbasaṅkhāresu aniccato diṭṭhesu tampi ñāṇaṃ aniccato diṭṭhaṃ hotī’’ti vacanaṃ nissāya ‘‘avisesena sabbasmiṃ paccuppanne ñāṇaṃ atthī’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya <hi rend="bold">paṭuppanne</hi>ti pucchā <pb ed="V" n="0.0185" /> sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi avisesena paṭuppanne ñāṇaṃ atthi, khaṇapaccuppannepi tena bhavitabbaṃ. Evaṃ sante dvinnaṃ ñāṇānaṃ ekato abhāvā teneva ñāṇena taṃ jānitabbaṃ hotī’’ti codanatthaṃ <hi rend="bold">tenā</hi>ti anuyogo sakavādissa. Tattha paṭhamapañhe teneva taṃ jānituṃ na sakkāti paṭikkhepo itarassa. Dutiyapañhe santatiṃ sandhāya paṭiññā tasseva. Paṭipāṭito bhaṅgaṃ passanto bhaṅgānupassaneneva bhaṅgānupassanāñāṇaṃ passatīti adhippāyo. <hi rend="bold">Tena ñāṇena taṃ ñāṇaṃ jānātī</hi>tiādīsupi eseva nayo. <hi rend="bold">Tena phassena taṃ phassa</hi>ntiādīnissa lesokāsanivāraṇatthaṃ vuttāni <pb ed="P" n="0.0087" />. Yaṃ panetena laddhipatiṭṭhāpanatthaṃ <hi rend="bold">nanu sabbasaṅkhāre</hi>tiādi vuttaṃ. Tattha nayato taṃ ñāṇaṃ diṭṭhaṃ hoti, na ārammaṇatoti adhippāyena paṭiññā sakavādissa. Tasmā evaṃ patiṭṭhitāpissa laddhi appatiṭṭhitāva hoti.</p>

<p rend="centre">Paṭuppannañāṇakathāvaṇṇanā.</p>

<p rend="subhead">10. Phalañāṇakathāvaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="443-444"><hi rend="paranum">443-444</hi><hi rend="dot">.</hi> Idāni phale ñāṇakathā nāma hoti. Tattha ‘‘buddhāpi sattānaṃ ariyaphalappattiyā dhammaṃ desenti sāvakāpi, iti iminā sāmaññena <pb ed="M" n="0.0190" /> buddhānaṃ viya sāvakānampi tena tena sattena pattabbe phale ñāṇaṃ atthī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya <hi rend="bold">sāvakassā</hi>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi sāvakassa phale ñāṇaṃ atthi, yathā buddhā samānepi sotāpattiphale attano ñāṇabalena ‘ayaṃ ekabījī, ayaṃ kolaṃkolo, ayaṃ sattakkhattuparamo’ti phalassakataṃ paññapenti, kiṃ te evaṃ sāvakopī’’ti codetuṃ <hi rend="bold">sāvako phalassa kataṃ paññapetī</hi>ti āha. Itaro paṭikkhipati.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Atthi sāvakassa phalaparopariyattī</hi>tiādi phale ñāṇassa atthitāya paccayapucchanatthaṃ vuttaṃ. Ayañhettha adhippāyo – buddhānaṃ ‘‘idaṃ phalaṃ paraṃ, idaṃ opara’’nti evaṃ phalānaṃ uccāvacabhāvajānanasaṅkhātā phale paropariyatti nāma atthi. Tathā indriyapuggalaparopariyattiyo, tāsaṃ <pb ed="V" n="0.0186" /> atthitāya tassa tassa puggalassa tesaṃ tesaṃ indriyānaṃ vasena taṃ taṃ phalaṃ jānanti, kiṃ te sāvakassāpi etā paropariyattiyo atthīti.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Atthi sāvakassa khandhapaññattī</hi>tiādīnipi ‘‘yadi te sāvakassa buddhānaṃ viya phale ñāṇaṃ atthi, imā hi pissa paññattīhi <pb ed="P" n="0.0088" /> bhavitabbaṃ. Kimassa tā atthi, sakkoti so etā paññattiyo attano balena jānituṃ vā paññapetuṃ vā’’ti codanatthaṃ vuttāni. <hi rend="bold">Sāvako jino</hi>tiādi ‘‘yadi sāvakassa buddhānaṃ viya phale ñāṇaṃ atthi, evaṃ sante sveva jino’’ti codanatthaṃ vuttaṃ. <hi rend="bold">Sāvako anuppannassā</hi>ti pañhepi ayameva nayo. <hi rend="bold">Aññāṇī</hi>ti pañhe avijjāsaṅkhātassa aññāṇassa vihatattā paṭikkhitto, na panassa buddhānaṃ viya phale ñāṇaṃ atthi. Tasmā appatiṭṭhitova paravādīvādoti.</p>

<p rend="centre">Phalañāṇakathāvaṇṇanā.</p>

<p rend="centre">Pañcamo vaggo.</p>

<p rend="centre">Mahāpaṇṇāsako samatto.</p>
</body>
<back></back>
</text>
</TEI>
